کارکرد بن‌مایه‌های مواجهه با «مرگ» در کتاب فارسی یازدهم متوسطه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان تهران

2 کارشناس‌ارشد زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه فرهنگیان. تهران. ایران

چکیده

اگزیستانسیالیسم، مکتب فکری است که به دغدغه‌های بودن آدمی در جهان هستی می‌پردازد. از مؤلفه‌های اساسی که این افق اندیشگی سعی در تبیین آن دارد، مرگ است. اندیشمندان این رویکرد فکری، مواجهۀ آگاهانۀ انسان با مرگ را در جهان زیستۀ خویش از مهم‌ترین کارکرد آدمی در جهان بیرون و درون او می‌دانند. از آن‌جا که اساس تفکر آدمی در اندیشیدن به جهانِ خود استعاری است، استعاره‌های مفهومی یکی از مهم‌ترین محمل‌هایی است که می‌تواند مؤلفۀ اگزیستانسیالیستی مرگ را در خود جای دهد. پژوهش حاضر نظر به اهمیت نقش کتاب‌های درسی در اندیشۀ دانش‌آموزان نسبت به مقولۀ مرگ، بر اساس رویکرد اندیشگی اگزیستانسیالیسم با روشی توصیفی و تحلیلی‌تفسیری به بررسی استعاره‌های متن درسی می‌پردازد. هدف از این بررسی، تبیین چگونگی کارکرد بن‌مایۀ اگزیستانسیالیستی مرگ در استعاره‌های مفهومی کتاب فارسی یازدهم دورۀ دوم متوسطه است. بر این اساس، در متن‌های گوناگون فارسی یازدهم، چهار استعارۀ مفهومی بنیادین «مرگ، رهایی است»، «مرگ، جاودانگی است»، «مرگ، سفر است» و «مرگ، نابودی است» خود را از میان لایه‌های استعاره‌های مفهومی دیگر آشکار می‌کنند. نظر به یافته‌های یادشده، مؤلفان کتاب فارسی و آموزشگران در یاددهی متن‌های درسی این کتاب باید التفات ویژه‌ای به انتخاب درون‌مایه‌های متن‌ها و راهبردهای تدریس داشته باشند که سویۀ مرگ‌آگاهی، مواجهه و فهم درست آن را کم‌رنگ یا بر آن تأکید می‌کنند. رویکردهای آموزشی چون ساختن‌گرایی که باورهای مختلف را به میدان گفت‌وگو وارزیابی سوق می‌دهد؛ نیز آگاهی، نقد و گفت‌وگوی مؤلفان، آموزشگران و دانش‌آموزان بر این سویه‌ها، راهی است برای پرورش ذهنیت خلاق و در نتیجه زیستنی آگاهانه و شکوفا.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


استابز (1386). زبان­شناسی تربیتی، ترجمۀ سهیلا کاوسی­نژاد و زهرا زندی­مقدم، چاپ دوم، تهران، مدرسه.
اگلند، الی (1392). «مفهوم رانۀ مرگ نزد لاکان»، ترجمۀ شهریار وقفی­پور؛ در صنعتی و دیگران؛ مرگ (مقالات فصلنامۀ فلسفی، ادبی، فرهنگی، مایکل ارغنون؛ شماره 26 و 27)، چاپ چهارم، تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه، صص 341-377.
امن‌خانی، عیسی و خطاط، نسرین‌دخت (1387). «ادبیات و فلسفه وجودی»، پژوهش زبان‌های خارجی، شماره 45، صص 64-47.
 برنجکار، رضا (1387). آشنایی با علوم اسلامی کلام، فلسفه، عرفان، تهران، سمت.
 بلاکهام، جان هرولد (1396). شش متفکر اگزیستانسیالیسم، ترجمۀ محسن حکیمی، چاپ دهم، تهران، مرکز.
 بیابانی، احمدرضا و طالبیان، یحیی (1391). «بررسی استعاره جهت‌گیرانه و طرح‌واره‌های تصویری در شعر شاملو»، پژوهش‌نامه نقد ادبی، دوره ۱، شمار ۱، صص 126-99.
 تولتز، استیو (1396). جزء از کل، ترجمۀ پیمان خاکسار، چاپ بیست و هفتم، تهران، چشمه.
 داد، سیما (1385). فرهنگ اصطلاحات ادبی، چاپ سوم، تهران، مروارید.
زندی، بهمن و دیگران (1395). «تحلیل محتوای شناختی استعاره کارکردی در کتاب های درسی فارسی دوره ابتدایی»، فصلنامه نوآوری های آموزشی، بهار، پیاپی، شماره ۵۷، صص 22-7.
سارتر، ژان پل (1396). هستی و نیستی؛ پدیده­شناسی عالم هستی، ترجمۀ عنایت­الله شکیباپور، چاپ ششم، تهران، دنیای کتاب.
 سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی (۱۳۹۹). فارسی ۲؛ یازدهم دوره دوم متوسطه، چاپ چهارم، تهران، چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
شوپنهاور، آرتور (1392). در باب حکمت زندگی، ترجمۀ محمد مبشری، چاپ چهارم، تهران، نیلوفر.
 شهری، بهمن (1391). «پیوندهای میان استعاره و ایدئولوژی»، فصلنامه نقد ادبی، شماره19، پاییز، صص 76-59.
فلاح، مرتضی (1378). «سه نگاه به مرگ در ادبیات فارسی»، دوفصلنامۀ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ یازدهم، پاییز و تابستان، صص 254-223.
قاسم­زاده، حبیب­الله (1391). استعاره و شناخت، تهران، کتاب ارجمند.
 کاردن، پاتریشیا (1389). لئو تالستوی، ترجمۀ شهرنوش پارسی­پور، تهران، نشر ماهی.
کاسر، تیم (1395). بهای سنگین مادی­گری، ترجمۀ میلاد سبزه­آرا و مصطفی محمدی، تهران، ققنوس.
کریستوا، ژولیا (1398). خودم را می­سفرم، (مصاحبۀ ساموئل دوک با ژولیا کریستوا)، ترجمۀ مهسا ثابت­دیلمی، تهران، قطره.
کوچش، زلتن (1393). مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره، ترجمۀ شیرین پورابراهیم، تهران، سمت.
 کوئیلو، پائولو (1394). اعترافات یک سالک، ترجمۀ دل­آرا قهرمان، چاپ هفتم، تهران، گلشن سبز.
 گادامر، هانس گئورگ (1392). «تجربۀ مرگ»، ترجمۀ علی ملائکه؛ در صنعتی و دیگران؛ مرگ (مقالات فصلنامۀ فلسفی، ادبی، فرهنگی ارغنون؛ شماره 26 و 27)، چاپ چهارم، تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه. صص 435-445.
 گلپایگانی، رسول (1389). «گرایش‌های اگزیستانسیال در شعر خیام و حافظ»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه سمنان.
 لیکاف، جورج و جانسون، مارک (1396). استعاره‌هایی که با آن‌ها زندگی می‌کنیم، ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی، تهران، نشر آگاه.
 محمدی، محمود و دیگران (1397). «کاربرد نظریه استعاره مفهومی لیکاف در آموزش تفکر خلاق»، فصلنامه روان‌شناسی شناختی، دوره 6، شماره 4، زمستان 1397، صص 64-35.
 مطهری، مرتضی (1373). عدل الهی، چاپ هشتم، تهران: صدرا؛ در فلاح، مرتضی (1378)، «سه نگاه به مرگ در ادبیات فارسی». دوفصلنامۀ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ یازدهم، پاییز و تابستان، صص 254-223.
 مورتی کریشنا (1393). نگاه در سکوت، ترجمۀ محمدجعفر مصفا، چاپ پنجم، تهران، قطره.
 --------- (1394). سکون و حرکت، ترجمۀ محمدجعفر مصفا، چاپ پنجم، تهران، قطره.
---------- (1396). عشق و تنهایی، ترجمۀ محمدجعفر مصفا، چاپ دهم، تهران، قطره.
 مورن، ادگار (1394). هویت انسانی، ترجمۀ امیر نیک­پی و فائزه محمدی، چاپ چهارم، تهران، قصیده­سرا.
 نوروزی داریوش ؛ رضوی، سید عباس (1393)، مبانی طراحی آموزشی، چاپ چهارم، تهران، سمت.
 نیکل، تامس (1397). پرسش­های کشنده، ترجمۀ مصطفی ملکیان و جواد حیدری، چاپ دوم، تهران، نگاه معاصر.
 وایتهد، آلفرد نورث (1395). تحول دین، ترجمۀ امیر رضایی، تهران، انتشارات آشیان.
 هایدگر، مارتین (1398). هستی و زمان، ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان، چاپ هشتم، تهران، نشر نی.
 هنسن، مارک (1399). هنر ظریف رهایی از دغدغه­ها؛ روشی نو برای خوب زندگی­کردن، ترجمۀ میلاد بشیری، چاپ پنجاه و یکم، تهران، ملیکان.
 یالوم، اروین د. ( 1396 الف). روان­درمانی اگزیستانسیال، ترجمۀ سپیده حبیب، چاپ نهم، تهران، نشر نی.
---------- (1396ب). خیره به خورشید نگریستن، ترجمۀ اورانوس قطبی­نژاد آسمانی، چاپ دهم، تهران، قطره.
 یونگ، کارل گستاو (1392). روح و زندگی، ترجمۀ لطیف صدقیانی، چاپ دوم، تهران، جامی.