راهکارهای تازه برای تشخیص بهتر وزن و بحر عروضی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه جهرم، جهرم، ایران

چکیده

یکی از جنبه‌های درست خواندن شعر و همچنین لذت بردن بیشتر از آن، شناختن و تشخیص درست وزن و بحرهای عروضی است. مباحث مربوط به وزن شعر تقریباً سابقه‌ای به اندازۀ شعر و شاعری دارد و از گذشته تا کنون مقالات و کتاب‌های متعددی در این باب نوشته شده است که همگی نشان از اهمیت این دانش پایه‌ای دارد. در این مقاله نگارنده کوشیده است ضمن مطالعه و توجه به تمامی کتب متقدم و معاصر در حوزۀ عروض، شروع هر بیت براساس هجای آغازین آن راهکاری جدید را در رکن‌بندی و به تبعِ آن تشخیص درست‌تر وزن و بحر ارائه نماید. ناگفته پیداست مشکل‌ترین بخش پس از تقطیع شعر و تشخیص وزن و بحر آن مربوط به رکن‌بندی، یعنی تشخیص حدّ و مرز افاعیل عروضی و در پی آن تشخیص درست وزن و بحر است. محور اصلی این مقاله پرداختن به این موضوع است. با این راهکار برای تشخیص وزن و رکن‌بندی صحیح، ذهن با اوزان بسیار محدودی سر و کار دارد. در تقطیع بیتی که با دو هجای کوتاه شروع می‌شود؛ برای تشخیص وزن بیت مذکور و در نتیجه رکن‌بندی صحیح آن براساس این روش رکن اول بیت یا فعلاتن است یا فَعَلن. اگر فعلاتن بود ارکان بعدی آن نیز از دو حالت خارج نیست؛ زیرا ممکن است دوباره فعلاتن باشد که در این صورت حتما متفق الارکان و بحر متدارک است ارکان بعدی آن نیز فعلن یا فع لن خواهدبود. البته اگر بیت با فعلات نیز شروع شود حتماً بحر رمل و رکن بعدی آن فاعلاتن است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


انوری، محمدبن محمد (1376). دیوان، تصحیح محمد تقی مدرس رضوی، چاپ پنجم، تهران: علمی و فرهنگی.
بهبهانی، سیمین (1395). مجموعۀ اشعار، چاپ هفتم، تهران: نگاه.
پارسا، سیداحمد (1399). «تحلیلی از اثربخشی تدریس به شیوه سماعی در درس عروض، یک مطالعه خود مردم نگارانه»، تدریس پژوهی، سال 8، شمارۀ 4، صص 35-49. Dor: 20.1001.1.24765686.1399.8.4.3.4
جامی، نورالدین (1366). هفت اورنگ، تصحیح مرتضی مدرس گیلانی ، چاپ اول، تهران: سعدی.
جاهدجاه، عباس (1403). «بررسی و تکمیل نظریه ارکان عروضی خانلری»، فنون ادبی، سال 16، شمارۀ 4، صص 1-14. doi: 10.22108/liar.2024.142079.2397
خاقانی شروانی، افضل الدین (1378). دیوان، تصحیح سید ضیا‌ءالدین سجادی، چاپ ششم، تهران: زوّار.
خانلری، پرویز (1360)، وزن شعر فارسی، چاپ دوم، تهران: توس.
خواجوی کرمانی، محمود بن علی (1369). دیوان. تصحیح احمد سهیلی خوانساری، چاپ اول، تهران: پاژنگ.
خیام نیشابوری (1372). رباعیات، به اهتمام محمدعلی فروغی و قاسم غنی، چاپ اول، تهران: عارف.
درّی، نجمه، پورمحمد، مهدی و زیارت زاده، عبدالمجید (1399). «آموزش شفاهی- محور عروض با به‌کارگیری موسیقی؛ راهکاری نو در تدریس وزن شعر»، فنون ادبی، سال 12، شمارۀ 4، صص 73-96.
رازی، شمس الدین محمّد قیس (1388)، المعجم فی معاییر الاشعار العجم، تصحیح محمّد قزوینی و تصحیح مجدد مدرّس رضوی، چاپ پنجم، تهران: علمی .
رودکی، جعفر بن محمد (1380). دیوان، تصحیح جعفر شعار، چاپ دوم، تهران: طوس.
سلمان ساوجی، خواجه جمال‌ الدین سلمان بن خواجه علاء الدین محمد (1382). کلیات سلمان ساوجی، مقدّمه و تصحیح عباسعلی وفایی. چاپ اول، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سعدی شیرازی، مصلح بن عبدالله (1369). کلیات، تصحیح محمدعلی فروغی و تصحیح مجدد بهاءالدین خرّمشاهی، چاپ هشتم، تهران: امیرکبیر.
سنائی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم (1377). حدیقة الحقیقة و طریقة الشریعة، تصحیح مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
سیفی (1372). عروض سیفی و قافیه جامی، تصحیح ایچ بلاخمان، به کوشش محمد فشارکی، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
شفیعی کدکنی، محمد رضا (1368). موسیقی شعر، چاپ دوم، تهران: توس.
عبید زاکانی، نظام‌ الدین عبیدالله قزوینی (1999). کلیات، تصحیح پرویز اتابکی، چاپ اول، نیویورک: مجموعۀ متون فارسی.
قطران تبریزی، ابومنصور (1402). دیوان، تصحیح و تعلیق محمود عابدی و مسعود جعفری، چاپ اول، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
کرمی، محمدحسین (1380). عروض و قافیه در شعر فارسی، چاپ اول، شیراز: دانشگاه شیراز.
کمالی نهاد، علی اکبر و موسی کاظمی، سید مجید (1400). «ارزیابی میزان یادگیری دانش‏ آموزان دورۀ دوم متوسطه در درس عروض»، پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، سال 2، شمارۀ 3، صص 52-75. Dor: 20.1001.1.27172228.1400.2.3.4.9
ماهیار، عباس (1373). عروض فارسی، چاپ اول، تهران: قطره.
منوچهری دامغانی، احمدبن‌قوص (1385). دیوان، تصحیح محمد دبیرسیاقی، چاپ ششم، تهران: زوّار.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1367). دیوان کبیر، تصحیح بدیع ‌الزمان فروزانفر، چاپ 12، تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین محمد (1398). مثنوی، تصحیح محمد علی موحّد، چاپ سوم، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی و هرمس.
میرزایی، محمد، نقشبندی، شهرام، میثمی، حسین و شکری، یدالله .(1398). «نگاهی نو به اوزان شعر فارسی از دیدگاه زبان‌شناسی و ریتم»، مطالعات زبانی و بلاغی، سال 10، شمارۀ 20، صص 417-448. doi: 10.22075/jlrs.2019.16987.1404
ناصرخسرو قبادیانی، ابومعین حمید الدین (1339). دیوان، تصحیح تقوی، سید نصرالله، چاپ اول، چاپخانه گیلان.
نجفی، ابوالحسن (1395). وزن شعر فارسی (درس‌نامه)، به همت امید طبیب‌زاده، چاپ اول، تهران: نیلوفر.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1363). معیار الاشعار، به کوشش محمد فشارکی و جمشید مظاهری، چاپ اول، اصفهان: سهروردی.
نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف (1390). خسرو و شیرین، تصحیح برات زنجانی، چاپ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف (1401). مخزن‌الاسرار، تصحیح تقی پورنامداریان و مصطفی موسوی، چاپ اول، تهران: سخن و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
نظری، ماه (1391). «بحور و اوزان رایج وکم کاربرد در سده‌های هفتم واوایل هشتم»، فصلنامه تحقیقات تمثیلی دز زبان فارسی، سال 4، شماره 12، صص 45-64.
نوروزی، جهان‌بخش (1368). عروض آسان، چاپ اول، شیراز: نوید شیراز.
هاتف اصفهانی، احمد (1362). دیوان، تصحیح محمد عباسی، چاپ اول، تهران: کتابفروشی فخر رازی.
 
References
Anvari Abivardi, M. T. (1997). Divan, edited by Modarres Razavi, fifth edition, Tehran: Elmi & Farhangi Publication. [in Persian]
Behbahani, S. (2016). Collection of Poems, Seven edition, Tehran: Negah Publications. [in Persian]
Hatef Isfahani, A. (1983). Divan, edited by M. Abbasi, first edition, Tehran: Fakhr-e Razi Publications. [in Persian]
Jahed Jah, A. (2024). Investigating and Completing Khanlari’s Theory on Metrical Units. Literary Arts, 16(4), 1-14. doi: 10.22108/liar.2024.142079.2397[in Persian]
Jami, N. A (1987). Haft Aowrang, edited by M. Modarres Gilani, first edition, Tehran: Saadi Publications. [in Persian]
Kamalinahad, A. A. & Mousakazemi, M. (2021). Research in Teaching Persian Language and Literature, 2(3), 52-75. Dor: 20.1001.1.27172228.1400.2.3.4.9 [in Persian]
Karami, M. H. (2002). Arūḍ va Qafiyeh Dar Sher-e Farsi (Prosodic and Rhyme in Persian Poetry), first edition, Shiraz: Shiraz University Press.
Khaghani Sharvani, A. (1999). Divan, edited by S. Z. Sajjadi, sixth edition, Tehran: Zavaar Publications. [in Persian]
Khaـjoo-ye Kermani, M. A. (1980). Divan. Edited by A. Soheili Khansari, first edition, Tehran: Pazhang Publications. [in Persian]
Khanlari, P. (1988). The weight of Persian poetry, second edition, Tehran: Tous Publications. [in Persian]
Khayyam Neyshaburi, O. (1993). Rubaiyat, edited by M. A. Foroughi and Q. Ghani, first edition, Tehran: Aref Publications. [in Persian]
Mahyar, A. (1994). Arūḍ-e Farsi, first edition, Tehran: Qatra Publications. [in Persian]
Manouchehri Damghani, A. Q. (2006). Divan, edited by M. Dabirsiyaghi, sixth edition, Tehran: Zavaar Publications. [in Persian]
Mirzayi, M., Naghshbandi, S., Meisami, H. & Shokri, Y. (2020). “A New Approach to Persian Poetry Meters from Linguistics and Rhythm Viewpoints”. Journal Of Linguistic and Rhetorical Studies, 10(20), 417-448. doi: 10.22075/jlrs.2019.16987.1404 [in Persian]
Najafi, A. (2016). Persian Poetry (Textbook), by O .Tabibzadeh, first edition, Tehran: Niloufar Publications. [in Persian]
Naser Khosrow Ghobadiyani, A. H. (1950). Divan, edited by N. Taqavi, first edition, Gilan Publications. [in Persian]
Nasir al-Din Tusi, M. ibn M. (1984). Meyar al-ashaar (The Standard of Poems), edited by M. Fasharaki and J. Mazaheri, Isfahan: Sohrawardi Publications. [in Persian]
Nazari, M. (2012). “Common and Rarely Used Weights and Measures in the Seventh and Early Eighth Centuries”, Quarterly Journal of Allegorical Research in the Persian Language, 4(12), 45-64. [in Persian]
Nezami Ganjavi, E. Y. (2022). Makhzan al-Asrar, edited by T. Pournamdarian and M. Mousavi, first edition, Tehran: Sokhan and Research Institute for Humanities and Cultural Studies Publications. [in Persian]
Nezami Ganjavi, E. Y. (2011). Khosrow and Shirin, edited by B. Zanjani, third edition, Tehran: University of Tehran Publications. [in Persian]
Nowruz, J. (1989). Easy Prose, first edition, Shiraz: Navid Shiraz Publications. [in Persian]
Obeyd Zakani, N. O. Q. (1999). Kolliyat, edited by Parviz Atabaki, first edition, New York: Persian Texts Collection. Publications. [in Persian]
Qatran Tabrizi, (2023). Divan, edited and revised by M. Abedi and M. Jafari, first edition, Tehran: Persian Language and Literature Academy Publications. [in Persian]
Parsa, A. (2020). “A Description for irregular teaching of prosodic lessons: a self-ethnographic study”. Research in Teaching, 8(4), 49-35.Dor: 20.1001.1.24765686.1399.8.4.3.4 [in Persian]
Rāzi, Sh. Q. (1981). Al-Mujam fi Maāir-e Ashār-ol Ajam, Emend M. Ghazvini and Modarres Razavi, fifth edition, Tehran: Zavvār Publication. [in Persian]
Rudaki, J. M. (2000). Divan, edited by J. Shoaar, second edition, Tehran: Tous Publication. [in Persian]
Rumi, J. M. (1988). Koliyat-e Shams-e Tabrizi, edited by B. Z. Foruzanfar, 12th edition, Tehran: Amir Kabir Publication. [in Persian]
Rumi, J. M. (2019). Masnavi, edited by M. A. Movahed, third edition, Tehran: Persian Language and Literature Academy and Hermes Publication. [in Persian]
Saadi Shirazi, M. A. (1990). Kolliyat, edited by M. A. Foroughi and re-corrected by Bahauddin Khorramshahi, eight edition, Tehrān: Publication Amir Kabir. [in Persian]
Saifi (1993). The Persian meters by Saifi and a treatise on Persian rhyme by Jami، ed. by H. Blochmann، with the help of M. Fesharaki, first edition, Tehran: University of Tehran Publication. [in Persian]
Salman Savji, Kh. (2003). Kolliyat-e Salman-e Savji, introduction and correction by Abbas Ali Vafaei. First edition, Tehran: Association of Cultural Works and Honors Publication. [in Persian]
Sanai Ghaznavi, A. M. M. A. (1998). Hadiqaqt Alaqiqat fi Tariqat Haqiqat (The Garden of Truth and the Path of Shariat), edited by M. Razavi, Tehran: Tehran University Publication. [in Persian]
Shafiei Kadkani, M. R. (1989). Moosoqi-e Sher (Music of Poetry), second edition, Tehran: Tous Publication. [in Persian]