طراحی الگوی آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان با تأکید بر حساسیت بینا‌فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه علوم اجتماعی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران، ایران

2 استاد گروه زبان شناسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

3 استاد گروه علوم اجتماعی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

10.48310/rpllp.2026.21706.1300

چکیده

آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان در بافت‌های فرهنگی مختلف، نیازمند توجه به جنبه‌های بین‌فرهنگی است تا فرایند یادگیری به شکلی مؤثرتر و با سازگاری بیشتر با فرهنگ مقصد پیش رود. این پژوهش به طراحی الگوی آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان با تأکید بر حساسیت بین‌فرهنگی و با رویکرد کیفی و استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد، پرداخته است. جامعه‌ آماری تحقیق شامل 25 فارسی‌آموز غیرایرانی از 11 کشور مختلف با دامنه اقامت بین 6 ماه تا 13 سال در ایران بوده که به روش نمونه‌گیری هدفمند با حداکثر تنوع انتخاب و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه ‌ساختاریافته، یادداشت‌های روزانه و مشاهدات میدانی گردآوری و تا رسیدن به اشباع نظری تحلیل شده‌اند. تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی به انجام رسیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مقوله هسته‌ای تحقیق «فرایند یادگیری زبان فارسی در بافت بین‌فرهنگی» است که در قالب مدل پارادایمی شامل شرایط علّی (نیازهای ارتباطی، علاقه فرهنگی، الزامات مهاجرت)، راهبردهای یادگیری (شناختی، فراشناختی، بین‌فرهنگی)، عوامل مداخله‌گر (صلاحیت مدرسان، منابع آموزشی، نگرش جامعه میزبان) و پیامدها (تسلط زبانی-فرهنگی یا شکست در انطباق) سازمان‌دهی می‌شوند. بر اساس این نتایج، الگوی پیشنهادی تحت عنوان «آموزش یکپارچه زبان فارسی با بنیان‌های حساسیت بین‌فرهنگی (IPLIF) در چهار بعد شناختی-زبانی، عاطفی-هویتی، رفتاری-تعاملی و نهادی-پشتیبانی طراحی گردید. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که ادغام مؤلفه‌های فرهنگی در فرایند آموزش زبان فارسی نه‌تنها موجب افزایش تسلط زبانی می‌شود، بلکه به سازگاری فرهنگی و کاهش شوک فرهنگی نیز کمک می‌کند. این الگو می‌تواند مبنای مناسبی برای بازنگری در برنامه‌های درسی و تربیت مدرسان زبان فارسی باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ادیبی، حسین. (1353). زمینۀ انسان‌شناسی. تهران: پیام.
اسلامی، فرانک. (1399). هوش فرهنگی مدرسان آموزش زبان فارسی به غی رفارسی‌زبانان و متغیرهای پیش‌بینی کننده‌ی آن. پژوهش‌نامه آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان، 9(1 (پیاپی 19) )، 226-201.
بابازاده، جمیله. (1388). زبان، فرهنگ، اصطلاحات و ارتباط آنها با آموزش زبان‌های خارجی، مجله پژوهش‌های زبان‌های خارجی، شماره 55، زمستان، 19 تا 28.
بنیاد سعدی. (1398). گزارش ششمین نشست سالانه مؤسسه‌های فعال در آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان) گزارش عملکرد سازمانی، 20/11/98 شماره 4815/ 198112
خدادادیان، مهدی. (1403). رویکرد مدرسان به آموزش زبان فارسی به غیرفارسی ‏زبانان از طریق متون ادبی دارای ویژگی فرهنگی. زبان پژوهی، 16(52). 183-217. doi: 10.22051/jlr.2024.44009.2308
خرمی، ثریا، صحرایی، رضا مراد و باصری، علی. (1404). تحلیل مضمون شوک فرهنگی فارسی آموزان غیر ایرانی. پژوهش‌نامه آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان، 14(2). doi: 10.30479/jtpsol.2025.21930.1704
دانشور کیان، علی، حسینی لرگانی، مریم و ابوالحسنی چیمه، زهرا. (1398). بررسیِ تطبیقیِ مضامینِ فرهنگی در کتاب‌های آموزشِ زبانِ فارسی. زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، 4 (1)، 113-128. doi: 10.22124/plid.2019.9768.1241
دورانتی، الساندرو. (1395). انسان‌شناسیِ زبان‌شناسی، ترجمه رضا مقدم‌کیا، تهران: نشر نی
رضایی اردکانی، فضل الله و صادقی، مهدی. (1402). بررسی تأثیر هوش فرهنگی بر سازگاری بین فرهنگی وعملکرد زبان آموزان غیرفارسی زبان در یادگیری زبان فارسی. پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی, 4(1), 33-55.
صرّاف، کارمین. (1393). توجه به فرهنگ در تدوین متون آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان . همایش آموزش زبان و ادبیات فارسی. SID. https://sid.ir/paper/848629/fa
صفاریه، محدثه، رضایی، علی محمد. (1399). بررسی چالش‌های آموزش زبان فارسی در کلاس‌های چندفرهنگی. پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، 2(1), 43-55.
عباسی، زهرا، عامری، حیات و مردانلو مقدم،حسین. (1399). شناسایی و طبقه‌بندی چالش‌های مدرسان زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان در کلاس‌ها‌ی چندفرهنگی. جستارهای زبانی. 4(11)، 567-604.
فراستخواه، مقصود. (1401). روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی با تأکید بر «نظریۀ برپایه». تهران: نشر آگاه.
کریمی، اعظم. (1394). نقش درک میان فرهنگی و نگرش به مدرس در اضطراب یادگیری فارسی‌آموزان. پژوهش‌نامه آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان. 4(1). 3-28.
مژدکانلو، فرامرز. (1401). تحلیل گفتمان انتقادیِ آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان با تمرکز بر بُعدِ اجتماعی ـ فرهنگیِ گفتمان آزفا. علم زبان، 9(16)، 57-92. doi: 10.22054/ls.2020.31859.1115
موحدکر، الهام . (1402). آموزش زبان فارسی به دانشجویان غیرفارسی زبان دانشگاه های علوم پزشکی کشور. پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، 4(2)، 1-20. doi: 10.48310/rpllp.2024.12899.1096
مولایی، حمیده. (1397). عوامل مؤثر بر انطباق بین‌فرهنگی دانشجویان خارجی در ایران؛ مطالعه موردی دانشجویان خارجی دانشگاه تهران. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 11(3). doi: 10.22631/jicr.2018.1992.2556
میردهقان، مهین ناز، و طاهرلو، فرنوش. (1390). تأثیر فرهنگ ایرانی در آموزش زبان فارسی به غیر فارسی‌زبانان. ادبیات پارسی معاصر، 1(2 (پیاپی 2))، 115-131.
وکیلی‌فرد، امیررضا و عباسی جوکندان،الهام. (1403). توانش ارتباطی بینا فرهنگی در کلاس‌های آموزش زبان فارسی: دیدگاه فارسی‌آموزان غیرایرانی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، 17(1)، 7-34. doi: 10.22035/jicr.2024.3125.3438
 
Bennett, J. M. (1986). A developmental approach to training for intercultural sensitivity. International Journal of Intercultural Relations, 10(2), 179–200. https://doi.org/10.1016/0147-1767(86)90005-2
Brown, H. D. (2000). Principles of language learning and teaching (4th ed.). Pearson Education.
Byram, M. (1997). Teaching and assessing intercultural communicative competence. Multilingual Matters. https://www.multilingual-matters.com
Celce-Murcia, M. (2007). Rethinking the role of communicative competence in language teaching. In E. Alcón Soler & M. P. Safont Jordà (Eds.), Intercultural language use and language learning (pp. 41-57). Springer.
Chen, G. M., & Starosta, W. J. (2000). Intercultural communication competence: A synthesis. Communication Research Trends, 19(1), 1-21.
Corbin, J., & Strauss, A. (2015). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (4th ed.). SAGE Publications
Douglas Fir Group. (2016). A transdisciplinary framework for SLA in a multilingual world. Modern Language Journal, 100(S1), 19-47.
Eslami-Rasekh, A. (2005). The role of culture in language learning. Iranian Journal of Language Studies, 1(2), 1-20.
Glaser, B., & Strauss, A. (1967). Discovery of grounded theory. Chicago: Aldine. Glaser, B., & Strauss, A. (1968). Time for dyineg. Chicago:AIine.
Hymes, D. (1972). On communicative competence. In J. B. Pride & J. Holmes (Eds.), Sociolinguistics (pp. 269–293). Penguin Books.
Kasper, G. (2001). Four perspectives on L2 pragmatic development. Applied Linguistics, 22(4), 502–530. https://doi.org/10.1093/applin/22.4.502
Kramsch, C. (1993). Context and culture in language teaching. Oxford University Press. https://global.oup.com/academic/product/context-and-culture-in-language-teaching-9780194371872
Langacker, R. W. (1994). Culture, cognition, and grammar. In M. Pütz (Ed.), Language contact and language conflict (pp. 25–53). John Benjamins Publishing. https://doi.org/10.1075/z.71.03lan
Mailhot, J. (1969). Language and culture: A sociological approach. Presses Universitaires de France.
Nida, E. A. (1998). Language, culture and translation. Journal of Foreign Languages, 115(3), 29–33.
Nida, E. A. (1998). Language, culture, and translating. Shanghai Foreign Language Education Press.
Norton, B. (2013). Identity and language learning: Extending the conversation (2nd ed.). Multilingual Matters. https://www.multilingual-matters.com/display.asp?K=9781783090563
Oberg, K. (2006). Cultural shock: Adjustment to new cultural environments. Practical Anthropology, 7(4), 177-182.
Peterson, B. (2004). Cultural intelligence: A guide to working with people from other cultures. Intercultural Press.
Sharifian, F. (2011). Cultural conceptualisations and language: Theoretical framework and applications. John Benjamins.
Sharifian, F. (2017). Cultural conceptualizations and language. John Benjamins Publishing.
Silverstein, M. (1993). Cultural Language and Language Cultural. In Language and Culture (pp. 198-207). Routledge.
Student Affairs Organization. (2023). List of authorized university centers for teaching Persian to non-Persian speakers. Retrieved from https://www.saorg.ir/portal/home/?
Taguchi, N. (2018). Contexts and pragmatics in language learning. Cambridge University Press.
Whorf, B. L. (1956). Language, thought, and reality: Selected writings of Benjamin Lee Whorf (J. B. Carroll, Ed.). MIT Press.