زبان ابهام‌آمیزکلیم کاشانی در ساختار تشبیهات مثنوی پادشاه‌نامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

چکیده

پیشینه و اهداف: کاربست زبان ابهام‌آمیز که شگرد شاعران برای ایجاد وقفه در فرآیند دریافت معنی است، نشأت‌گرفته از هنر آفرینشگری هنرمند و سبب‌ساز غنای متن ادبی، زایایی معنا، پویایی ذهن خواننده و در نهایت جاودانه‌شدن اثر ادبی است. یکی از گونه‌های ابهام در زبان هنری، ابهام در دستگاه بلاغت است. در بین صنایع بیانی، تشبیه به عنوان «هستة مرکزی و اصلی خیال شاعرانه» و پایة سایر عناصر بلاغی، آیینة هر گونه تغییر سبک ادبی است. یکی از جمله سبک‌های ابهام‌زا در شعر فارسی، سبک هندی است و عنصر تشبیه یکی از پربسامدترین آرایه‌های ادبی در این سبک است. کلیم کاشانی، ملک‌الشعرای دربار شاه‌جهان (از پادشاهان هند) و یکی از شعرای بنام سبک هندی است که علاوه بر دیوان شعری، با سرودن مثنوی پادشاه‌نامه دربارة فتوحات شاه‌جهان، مهارت خویش را در زمینة سرودن مثنوی حماسی - تاریخی نمایان کرده‌است. روش‌ها‌: پژوهش حاضر با هدف ارزیابی کیفّیّت ابهام در زبان هنریِ ساختار تشبیهات این مثنوی از روش توصیفی - تحلیلی جهت بررسی داده‌ها استفاده نموده است. یافته‌ها: یافته‌ها حاکی از آن است که منظومة پادشاه‌نامه علیرغم لزوم روایی‌بودن متن آن در بیان رویدادهای تاریخی، از ویژگی ابهام هنری که خصیصة شعر سبک هندی است، تهی نبوده و می‌توان بازتاب آن را در ساختار مشبه، مشبهٌ‌به و وجه‌شبه تشبیهات مشاهده کرد؛ اما تراکم تصاویر هنری در جایگاه تشبیه، جلوه‌گاه هنر خاصّ کلیم در بازتاب ابهام در زبان هنری است. نتیجه‌گیری: ابهام هنری در تشبیهات پادشاه‌نامه، به‌ویژه در تراکم تصاویر، نشان‌دهندۀ خلاقیت کلیم کاشانی در آفرینش معانی چندلایه و غنای زبان شاعرانه است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


امامی، نصرا...  (1390). خاستگاه هنری ابهام و گونه‌های آن. نقد ادبی، 4 (13)، ۲۲- ۷.
پورنامداریان، تقی (1381). سفر در مه؛ تأملی در شعر احمد شاملو. تهران: نگاه.
جرجانی، عبدالقاهر (1389). اسرارالبلاغه. ترجمة جلیل تجلیل. تهران: دانشگاه تهران.
جرجانی، عبدالقاهر (1368). دلایل‌الاعجاز فی القرآن. ترجمه و تحشیه: سیدمحمد رادمنش. مشهد: آستان قدس رضوی.
حسن‌پورآلاشتی، حسین (1390). عوامل ابهام معنایی در شعر طالب آملی. پژوهشنامة زبان و ادبیات فارسی، 3 (9)، ۱۰۸- ۹۳.
خواجات، بهزاد (1387). عوامل ایجاد ابهام در شعر معاصر فارسی. مجلة زبان و ادبیات فارسی، 4 (11)، ۹۷- ۷۵.
رضایی‌جمکرانی، احمد (1384). نقش تشبیه در دگرگونی‌های سبکی. دوفصلنامة پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش5، ۱۰۰- ۸۵.
رضایی، احمد (1386). ابهام در ساختار تشبیهی شعر معاصر، فصلنامة کاوش‌نامه، 8 (15)، ۶۵- ۴۱.
 https://doi.org/10.29252/kavosh.2008.2386
سنچولی، احمد (1398). بررسی مقولة ابهام در غزلیات سعدی با تکیه بر نظریة امپسون. دوفصلنامة علمی بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، 4 (1)، ۱۶۳- ۱۴۹.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1386). صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگه.
شمیسا، سیروس (1383الف). نقد ادبی. تهران: فردوس.
شمیسا، سیروس (1383ب). بیان و معانی. تهران: فردوس.
شیری، قهرمان (1390). اهمیت و انواع ابهام در پژوهش‌ها. فنون ادبی، 3 (2)، ۳۶- ۱۵.
شیری، قهرمان (1391). ابهام فریاد ناتمام؛ گفتمان ابهام در فرهنگ و ادبیات ایران. همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
فتوحی‌رودمعجنی، محمود (1387الف). ساخت‌شکنی بلاغی نقش صناعات بلاغی در شکست و واسازی متن. نقد ادبی، 1 (3). ۱۳۵- ۱۰۹. 20.1001.1.20080360.1387.1.3.4.4 https://doi.org/
فتوحی‌رودمعجنی، محمود (1387ب). ارزش ادبی ابهام؛ از دومعنایی تا چندلایگی معنا. مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، 16 (62)، ۳۶- ۱۷.
فتوحی‌رودمعجنی، محمود (1389). بلاغت تصویر. تهران: سخن.
فتوحی‌رودمعجنی، محمود (1392). سبک‌شناسی نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. تهران: سخن.
کلیم کاشانی، ابوطالب (1395). مثنوی پادشاه‌نامه. دهلی نو: اسلامی کتاب گهر.
مایل‌هروی، نجیب (1360). صور ابهام در شعر فارسی. مشهد: کتاب‌فروشی زوار.
مشهدی، محمدامیر، اتحادی، حسین و مشهدی، محمدرضا (1402). تشبیهات ابهام‌آفرین در غزل‌های اسیر شهرستانی. پژوهش‌های دستوری و بلاغی، ش12، ۱۱۷-۹۹.
https://doi.org/10.22091/JLS.2022.8355.1410
مقدادی، بهرام (1393). دانش‌نامة نقد ادبی؛ از افلاتون تا به امروز. تهران: چشمه.
مکاریک ایرنا، ریما (1388). دانشنامة نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمة مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگاه.