نگرشی نو به «ادبیات جهان» در کتاب‌های فارسی وزارت آموزش و پرورش (تحلیل تطبیقی دورۀ ابتدایی، متوسطۀ اول و دوم)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

زمینه و اهداف: «ادبیات جهان» در کتاب‌های درسی افزون بر اهمیت و جذابیت، فرصت مغتنمی برای آشنایی با ادبیات و فرهنگ جهانی در اختیار دانش آموزان قرار می دهد. این پژوهش با تمرکز بر ادبیات جهان در کتب فارسی ابتدایی و متوسطه، به تحلیل جایگاه ملی و جهانی، درون مایه ، توزیع شعر و داستان در متون برگزیده و پراکندگی جغرافیایی و تاریخی شاعران و نویسندگان می‌پردازد. روش‌ها: پژوهش حاضر با هدف کاربردی و به شیوۀ توصیفی - تحلیلی انجام شده است. یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می­دهد که از ادبیات برخی کشورهای اروپایی و آسیایی و آمریکا نمونه‌هایی ذکر شده است، اما سهم ادبیات فرانسه بیش از همه کشورهاست. 40 درصد از متن‌ها از شاهکارهای ادبیات جهانی است و با احتساب شاعر و نویسنده ،64 درصد از صاحبان اثر، از بزرگان ادبیات جهان هستند، با این حال تنها 3 اثر (حدود 11 درصد) به برندگان جوایز مطرح ادبی مانند جایزۀ نوبل تعلق دارد و شرق دور، آفریقا و اقیانوسیه هیچ سهمی در ادبیات جهان ندارند. از نظر کمی تنها حدود 7 درصد از مجموع صفحات کتاب های فارسی به ادبیات جهان اختصاص دارد. در مقاله به نقاط قوت کتاب اشاره شده است؛ با این وجود با توجه به نقش اثرگذار و ظرفیت بی‌نظیر ادبیات جهان بر مخاطب کودک و نوجوان انتظار می‌رود برخی ملاحظات در گزینش کیفی متون مانند توجه بیشتر به شاهکارهای ادبی و تنوع در گزینش درون‌مایه، انواع و گونه‌های ادبی، توزیع مناسب شعر و داستان و سهم عادلانه و متناسبی از نظر کمی برای این فصل در نظر گرفته شود. نتیجه‌گیری: ادبیات جهان در کتاب‌های درسی فارسی حضوری محدود و نامتوازن دارد و بازنگری در تنوع، کیفیت، کمیت و توزیع متون ضروری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آداک، موسی؛ و یوسف‌زاده چوسری (1398). تحلیل محتوای کتاب مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی بر مبنای تربیت اقتصادی، پژوهش‌های آموزش و یادگیری، 16 (2)، پیاپی 30، 128-115.
آزادی بوگر، امید (1394). جمهوری ادبیات جهان، ترجمه و استعمار، فصلنامۀ تخصصی نقد ادبی، 8 (29)، 29- 7.
اکبری شلدره، فریدون؛ نجفی پازکی، معصومه (1401). فارسی چهارم دبستان، تهران: شرکت افست.
اکبری شلدره، فریدون؛ جبلّی اده، پریچهر؛ و نجاران، فرح (1402). فارسی پنجم دبستان، تهران: شرکت افست.
اکبری شلدره، فریدون؛ نجفی پازکی، معصومه؛ سنگری، محمدرضا؛ و عبادتی، شهناز (1402). فارسی پایۀ هشتم دورۀ اول متوسطه، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
اکبری شلدره، فریدون؛ چنگیزی، علیرضا؛ سنگری، محمدرضا؛ و وفایی، عباسعلی (1402). فارسی پایۀ نهم دورۀ اول متوسطه، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
بلاغی اینالو، علی؛ فسایی، جعفر؛ و موسوی، سیدمهدی (1403). نقد و بررسی دانش‌های ادبی در کتب فارسی متوسطۀ اول، پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، 5 (4)، 73-103. 10.48310/rpllp.2025.17651.1169
جعفری، سمانه؛ و محمدعالی زاده مرشت (1399). مطالعه انتقادی متون برگزیده از ادبیات جهان در کتاب‌های فارسی دوم متوسطه در غیاب مکتب‌های ادبی، پویش در آموزش علوم انسانی، شماره ۱۸، 41-55
حری، ابوالفضل (1402). بررسی هم‌پیوندی ادبیات ملی با مفهوم «ادبیات جهان»، فصلنامۀ پژوهش‌های ادبیات تطبیقی، 1 (1)، 55-29.
خرمی، ثریا؛ صحرایی، رضامراد؛ و باصری، علی (1404). طراحی الگوی آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان با تأکید بر حساسیت بینا‌فرهنگی. پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، 6 (4)، 81-98. doi: 10.48310/rpllp.2026.21706.1300 
دارستانی فراهانی، نفیسه سادات (1400). تحلیل ادبیات جهان در کتاب‌های ادبیات فارسی وزارت آموزش و پرورش (دوره ابتدایی، متوسطه اول و دوم)، پایان‌نامه دورۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه قم
رضایی شریف، علی؛ و محمودی، جعفر (1402). بررسی اعتبار، روایی و هنجاریابی پرسشنامه شایستگی جهانی دانشجویان فارغ التحصیل، پژوهش‌های آموزش و یادگیری، 20 (2)، پیاپی 38، 137-152.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1390). با چراغ و آینه در جستجوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران، تهران: سخن.
شمیسا، سیروس. (1385). نقد ادبی، تهران: میترا.
عساکره ، ناهید و پرویز شیبانی (1402). بررسی ادبیات جهان در کتاب‌های فارسی متوسطه سال تحصیلی 1399-1400 از نظر محتوا، پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی؛ دوره ،4 شماره 2 .
قاسم‌پور مقدم، حسین و همکاران (1402). فارسی پایۀ هفتم دوره اول متوسطه، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
 قاسم‌پور مقدم، حسین و همکاران (1402). فارسی (1) پایۀ دهم دورۀ دوم متوسطه، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
قاسم‌پور مقدم، حسین و همکاران. (1402). فارسی (2) پایۀ یازدهم دورۀ دوم متوسطه، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
قاسم‌پور مقدم، حسین و همکاران. (1402). فارسی (3) پایۀ دوازدهم دورۀ دوم متوسطه، تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
قزل ایاغ، ثریا. (1398). ادبیات کودکان و نوجوانان و ترویج خواندن، تهران: سمت.
کازانووا، پاسکال (1392). جمهوری جهانی ادبیات، ترجمۀ شاپور اعتماد، تهران: نشر مرکز.
 مقصودی، مجتبی (1393). آموزش ادبیات جهان در کتاب‌های درسی آموزش زبان فارسی در دوره راهنمایی و متوسطه اول. نخستین همایش آموزش زبان فارسی. 619-632.
یوست، فرانسوا (1387). مفهوم ادبیات جهان، ترجمه علیرضا انوشیروانی، مطالعات ادبیات تطبیقی، پیاپی 5، 33-48.