نوآوری در تدریس متون فارسی بر اساس رویکرد راجرز: ارتقای هم‌زمان مؤلفه‌های شناختی هیجانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

2 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

3 استادیار گروه آموزش علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

اهداف: تدریس سنتی ادبیات فارسی، به ویژه در متون تمثیلی و چندلایه، در فعال‌سازی هم زمان ظرفیت‌های شناختی و عاطفی دانش‌آموزان ناکارآمد است و مؤلفه‌هایی مانند تفکر، تعقل و همدلی در کتاب‌های فارسی کمتر مورد توجه بوده‌اند. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثربخشی الگوی تدریس غیرمستقیم کارل راجرز بر درک مطلب خوانداری، انعطاف‌پذیری شناختی و هوش هیجانی دانش‌آموزان پایۀ دهم در جریان تدریس حکایت «طوطی و بقال» از مثنوی معنوی اجرا شد. روش­ها: روش مطالعه شبه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون ـ پس‌آزمون و گروه گواه بود؛ ۶۰ دانش‌آموز پایۀ دهم ناحیۀ ۲ ارومیه به روش خوشه‌ای چندمرحله‌ای انتخاب و در دو گروه آزمایش و گواه جایگزین شدند. ابزارها شامل آزمون محقق‌ساختۀ درک مطلب، پرسشنامۀ انعطاف‌پذیری شناختی و مقیاس هوش هیجانی بود. گروه آزمایش طی شش جلسه با الگوی راجرز  با تأکید بر همدلی، پذیرش نامشروط و تسهیل‌گری و گروه گواه با روش سنتی آموزش دیدند. یافته­ها: تحلیل کوواریانس نشان داد الگوی راجرز بر هر سه متغیر تأثیر مثبت و معنادار دارد. مشاهدات کیفی نیز حاکی از افزایش همدلی، تفسیرهای خلاقانه و وسعت دید شناختی بود. کاربست رویکرد انسان‌گرایانه، کلاس ادبیات را از فضایی انتقال‌محور به بستری پویا برای پرورش تفکر انتقادی، خودآگاهی هیجانی و یادگیری کل نگر تبدیل می کند. نتیجه ­گیری: نتیجه پژوهش در کاربرد عملی نظریۀ راجرز برای تدریس متنی ادبی، سنجش همزمان پیامدهای شناختی و عاطفی و ارائۀ الگویی عملیاتی برای معلمان فارسی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابراهیم‌خانی، لیلا؛ چهرقانی، رضا؛ و فیاض، مهدی (۱۴۰۴). تحلیل فرایند تغییر نگرش در دو حکایت «طوطی و بازرگان» و «مرد بقال و طوطی» از مثنوی معنوی با تکیه بر نظریه کارل هاولند. پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زبان و ادبیات فارسی، ۴(۱)، 266-225. https://doi.org/10.30479/irpli.2025.21560.1271
بهاری، وحیده (۱۳۹۷). تحلیل جامعه‌شناختی اشخاص در حکایت مرد بقال و طوطی، فصلنامه اورمزد، 41(1)، 23-4.
بهنام قراجلر، رسول؛ و شبانی، رحیم (1404). اثربخشی الگوی تدریس پنج مرحله­ای «بایبی» بر عملکرد تحصیلی دانش آموزان در درس فارسی پایه دهم، پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، 6(1)، 44-27.
پاول، دانیل اِم (۱۴۰۲). پرورش هوش هیجانی برای مدیران و مدیریت دیگران، با تمرین‌های عملی (ترجمه مسعود اجمالی). تهران: انتشارات پارسیا.
جعفرزاده، رضا (۱۴۰۱). نقش کنترل و هدایت هوش هیجانی دانش‌آموزان توسط معلم در کلاس ادبیات فارسی، کنفرانس ملی یافته­­های نوین در مدیریت، روانشناسی و حسابداری.
file:///C:/Users/Admin/Downloads/1113h14010201.pdf
جویس، بروس؛ ویل، مارشا؛ و کالهون، امیلی (۱۴۰۲). الگوهای جدید تدریس ۲۰۱۵: خانواده الگوهای اطلاعات‌پردازی، اجتماعی، فردی و شخصیتی، و رفتاری (ترجمه محمدرضا بهرنگی). تهران: انتشارات کمال تربیت.
حسن‌پور، عصمت؛ و فرهمند، رضا (۱۴۰۴). بررسی رابطه انگیزش تحصیلی و انعطاف‌پذیری شناختی با پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان متوسطه اول (شهر شهرکرد). یازدهمین همایش علمی‌پژوهشی علوم تربیتی و روان‌شناسی، آسیب­های اجتماعی و فرهنگی ایران.
حسن‌پور، هیوا؛ و پیشوایی علوی، محمود (۱۴۰۲). آسیب‌شناسی و نقد متون منظوم و منثور فارسی دورة اول متوسطه با تکیه بر استعاره، تشبیه و کنایه (تناسب فرم و تدریس)، فصلنامه تدریس‌پژوهی، 35-17.
زارعیان، سیده‌مریم (1399). واسطه‌گری انعطاف‌پذیری شناختی در رابطه بین ادراک از جو کلاس و وجدان تحصیلی با خودتنظیمی یادگیری، پایان­نامه کارشناسی ارشد،  دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شیراز.
سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی (۱۳۹۹). راهنمای تدریس فارسی (۱) پایۀ دهم دورة دوم متوسطه. تهران: اداره کل نظارت بر نشر و توزیع مواد آموزشی، وزارت آموزش‌وپرورش.
سپهریان آذر، فیروزه؛ و سعادتمند، سعید (1394). تاثیر آموزش مهارت­های زندگی و مشاوره گروهی با روش عاطفی-رفتاری - عقلانی بر خودپنداره تحصیلی، انگیزش پیشرفت و سلامت روان دانش آموزان ناموفق، دانش و پژوهش در روانشناسی کاربردی، 16(1)، 77-66.
سعادتی، افسانه؛ گلی‌زاده، پروین؛ و ابرهیمی، مختار (1401). زبان عرفانی در مثنوی معنوی مولوی. ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی (زبان و ادبیات فارسی)، 18(68)، 129-101.
سیف، علی‌اکبر (۱۳۸۹). روان‌شناسی پرورشی نوین: روان‌شناسی یادگیری و آموزش. تهران: انتشارات دوران.
شکری، یدالله؛ و چمنی، کبری (۱۳۹۷). روایت‌شناسی داستان طوطی و بقال از مثنوی بر پایه نظریه تزوتان تودوروف. پنجمین همایش متن‌پژوهی ادبی، نگاهی تازه به سبک­شناسی، بلاغت، نقدادبی.
صفری، لیلا (1403). یادگیری عاطفی: نقش ظرفیت هیجانی و تعامل معنادار معلم در پویایی کلاس درس، اولین همایش بین المللی پیشروان تعلیم و تربیت.
عظیمی، محمد؛ گلشن، امین؛ و صادق‌زاده بلیل، نیما (۱۴۰۴). تحلیل محتوای کتاب‌های فارسی دوره دوم ابتدایی بر اساس مؤلفه‌های تربیت اخلاقی (با تکیه بر روش آنتروپی شانون). پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، ۶(4)، ۴۶–۷۹. https://doi.org/10.48310/rpllp.2026.19703.1235
علی‌نژاد، محمد؛ عمران، روح اله؛ و کمالوند، پیمان (1395). مفهوم شناسی تطبیقی عزت نفس در قرآن و روان‌شناسی انسان‌گرا. فرهنگ مشاوره و روان درمانی (فرهنگ مشاوره)، 7(27 )، 32-1.
موسویان، سمانه‌سادات؛ طلایی، ابراهیم؛ فردانش، هاشم؛ و بختیاری، ابوالفضل (1398). تدوین چارچوبی به منظور ارائه آموزش مبتنی بر همدلی در کلاس درس. تعلیم و تربیت، ۳۵(3)، ۹–۳۴.
میرمحمدی عزیزی، سیدصادق؛ رهبر، بهزاد؛ و علوی مقدم، سیدبهنام (1404). بازنمایی هویت اسلامی در متون آموزش زبان فارسی: تحلیل محتوایی ابعاد فرهنگی در کتاب­های «پارسا»، پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، 6(3)، 123-91. https://doi.org/10.48310/rpllp.2025.19686.1232  
میلادی، مجتبی؛ محمدی­افشار، هوشنگ؛ و سلطانی، اصغر (1404). کاربرد سبک­شناسی لایه­ای در پرورش تفکر انتقادی و بهبود مهارت سواد خواندن (برپایه تدریس درس کاوه دادخواه کتاب فارسی پایه یازدهم). پژوهش در آموزش زبان و ادبیات فارسی، 6(2)، 75-99. https://doi.org/10.48310/rpllp.2025.20271.1255
ولی‌زاده، حامد؛ و بی‌نظیر، نگین (۱۴۰۳). موقعیت‌مندی و درنسبت‌بودن: بررسی محدودیت‌های شناخت در اندیشه مولوی (با تأکید بر حکایت بقال و طوطی). پژوهش‌های ادب عرفانی، 18(1)، 46-31.
یوسف وند، لیلا (1394). تأثیر آموزش راهبردهای یادگیری خودتنظیمی(شناختی و فراشناختی) بر تفکر انتقادی، سبک های اسنادی و جهت گیری هدف در دانش آموزان دختر پایه دوم دوره متوسطه دوم شهر خرم آباد، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه لرستان.